विज्ञान: वरदान होइन, मानव सभ्यताका लागि अभिशाप!

लेखक:- वेद प्रकाश झा 

जिल्ला अध्यक्ष 

जिल्ला बाल क्लब सञ्जाल सर्लाही 

काठमाडौँ, २९ असार २०८३

*२१औँ शताब्दीलाई विज्ञान र प्रविधिको युग भनिन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), इन्टरनेट, अन्तरिक्ष अनुसन्धान, आधुनिक चिकित्सा, द्रुत यातायात र सञ्चार प्रविधिले संसारलाई अत्यन्त सानो बनाइदिएको छ। केही घण्टामै हजारौँ किलोमिटरको यात्रा गर्न सकिन्छ, जटिल रोगहरूको उपचार सम्भव भएको छ र घरमै बसेर विश्वका जुनसुकै कुनामा रहेका मानिससँग सम्पर्क गर्न सकिन्छ। बाहिरी रूपमा हेर्दा विज्ञान मानव सभ्यताका लागि सबैभन्दा ठूलो वरदानजस्तै देखिन्छ।

तर, विज्ञानको अर्को पक्ष केलाउँदा यसको अनियन्त्रित प्रयोगले मानव जीवन, स्वास्थ्य, वातावरण र सामाजिक संरचनामाथि गम्भीर सङ्कट खडा गरेको देखिन्छ। यही कारणले आज धेरै चिन्तक, समाजशास्त्री र वातावरणविद्हरू विज्ञानको दुरुपयोग मानव सभ्यताका लागि अभिशाप बन्दै गएको निष्कर्षमा पुगिरहेका छन्।

सनातन वैदिक परम्परामा ज्ञान र विज्ञानलाई मानव कल्याणका लागि प्रयोग गर्नुपर्ने सन्देश दिइएको पाइन्छ। हनुमान चालीसाको प्रसिद्ध पंक्ति “युग सहस्त्र योजन पर भानु, लील्यो ताहि मधुर फल जानु” लाई आज पनि धेरै विद्वानहरूले सूर्यको दूरीसँग सम्बन्धित ज्ञानको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। यसले प्राचीन ज्ञान परम्परामा खगोल विज्ञान र प्रकृतिप्रतिको गहिरो अध्ययन रहेको विश्वासलाई बल पुर्‍याउँछ। तर, आजको विडम्बना के छ भने विज्ञानको प्रयोग मानव कल्याणभन्दा बढी प्रतिस्पर्धा, शक्ति प्रदर्शन र भौतिक सुविधाको साधन बन्न थालेको छ।

विज्ञानको सबैभन्दा खतरनाक पक्ष आधुनिक हतियारहरूको विकास हो। आणविक, रासायनिक र जैविक हतियारहरूले सम्पूर्ण मानव सभ्यतालाई नै विनाशको जोखिममा पुर्‍याएका छन्। दोस्रो विश्वयुद्धमा हिरोसिमा र नागासाकीमा भएको आणविक आक्रमणले लाखौँ मानिसको ज्यान लियो। आज विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रहरूसँग त्यसभन्दा कैयौँ गुणा बढी विनाशकारी हतियारहरू छन्। विज्ञानले मानिसलाई शक्ति त दियो, तर सँगसँगै आफ्नै अस्तित्व समाप्त गर्ने साधन पनि प्रदान गरिदियो।

विज्ञानले वातावरणीय सङ्कटलाई पनि तीव्र बनाएको छ। उद्योग, कलकारखाना, सवारी साधन र जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोगका कारण पृथ्वीको तापक्रम निरन्तर बढिरहेको छ। हिमालका हिउँ पग्लिरहेका छन्, समुद्रको सतह बढिरहेको छ र बाढी, पहिरो, खडेरी तथा डढेलोजस्ता प्राकृतिक विपत्तिहरू बढ्दै गएका छन्। प्रकृतिको दोहनमा आधारित विकासले मानव जीवनको आधार नै कमजोर बनाइरहेको छ।

त्यसैगरी, विज्ञानले मानिसलाई सुविधाभोगी बनाएको छ। विगतमा गोडैता जस्तो ठाउँबाट काठमाडौँ पुग्न दिनौँ लाग्थ्यो। मानिसहरू लामो दूरी पैदल हिँड्थे, शारीरिक श्रम गर्थे र स्वस्थ जीवन बिताउँथे। आज विज्ञानको विकासले केही घण्टामै यात्रा गर्न सम्भव बनाएको छ, तर मानिसको शारीरिक गतिविधि घटेको छ। सानो दूरीमा पनि सवारी साधन प्रयोग गर्ने बानीले मोटोपन, मधुमेह, उच्च रक्तचाप र मुटुरोगजस्ता समस्याहरू बढिरहेका छन्। सुविधा बढेसँगै स्वास्थ्य चुनौतीहरू पनि बढेका छन्।

सञ्चार प्रविधिले संसारलाई नजिक ल्याएको भनिए पनि वास्तविक जीवनमा मानिसहरू एकअर्काबाट टाढिँदै गएका छन्। एउटै घरका सदस्यहरू पनि आपसमा कुरा गर्नुभन्दा मोबाइल र सामाजिक सञ्जालमा बढी समय बिताउन थालेका छन्। बालबालिका र युवाहरू डिजिटल लतमा फसिरहेका छन्। एक्लोपन, चिन्ता, तनाव र डिप्रेसनजस्ता मानसिक समस्याहरू बढिरहेका छन्। साइबर अपराध, अनलाइन ठगी र गोपनीयताको उल्लङ्घनले समाजमा नयाँ संकट सिर्जना गरेको छ।

पछिल्लो समय कृत्रिम बुद्धिमत्ता र स्वचालित मेसिनहरूले लाखौँ मानिसको रोजगारी जोखिममा पारेका छन्। उद्योग, बैंक, सञ्चार, शिक्षा र सेवा क्षेत्रका धेरै कामहरू मेसिनले गर्न थालेका छन्। यसले बेरोजगारी, गरिबी र आर्थिक असमानतालाई थप बढाउने खतरा पैदा गरेको छ।

अन्ततः विज्ञान आफैँमा न राम्रो हो, न नराम्रो। तर जब विज्ञानलाई नैतिकता, मानवता र प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारीबिना प्रयोग गरिन्छ, तब यसले मानव सभ्यतामाथि गम्भीर संकट निम्त्याउँछ। आजको आवश्यकता वैज्ञानिक आविष्कार रोक्नु होइन, यसको प्रयोगमा विवेक, नैतिकता र मानवीय संवेदनाको विकास गर्नु हो। अन्यथा मानिसले गर्व गर्ने यही विज्ञान भविष्यमा मानव सभ्यताका लागि वरदान होइन, एउटा भयावह अभिशाप सिद्ध हुन सक्छ।