जागिरे मानसिकताबाट उद्यमशीलता तर्फ: अबका युवा ‘रोजगारी खोज्ने होइन, दिने’ बन्नुपर्छ – वेद प्रकाश झा

– वेद प्रकाश झा

 नेपालको कुल जनसंख्याको मुख्य हिस्सा युवाहरूले ओगटेका छन्। राष्ट्रिय जनगणना अनुसार देशको आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणका लागि यो जनसांख्यिकीय लाभ (Demographic Dividend) को ऊर्जावान् समय हो। तर विडम्बना, यतिबेला त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा दैनिक हजारौँको संख्यामा ऊर्जावान् युवाहरू वैदेशिक रोजगारीका लागि लामबद्ध भएको दृश्य सामान्य जस्तै बनेको छ। हातमा उच्च शिक्षाको प्रमाणपत्र भएर पनि स्वदेशमा अवसर नपाएको भन्दै युवा पुस्तामा चरम निराशा देखिन्छ।

यस्तो अवस्थामा अब पुरानो सोच र शैलीलाई नबदली देशको विकास सम्भव छैन। राज्य र युवा दुवैले बुझ्न जरुरी भइसकेको छ कि— युवाहरू अब केवल रोजगारीको खोजीमा भौँतारिने वा जागिर माग्ने मात्र होइन, आफैँ उद्यमशील बनेर अरूलाई रोजगारी दिने ‘रोजगारदाता’ बन्नुपर्छ।

जागिरे मानसिकता र हाम्रो शिक्षा प्रणालीको त्रुटि

हाम्रो समाज र शिक्षा प्रणालीले सानैदेखि बालबालिकाको दिमागमा एउटा कुरा गहिरोसँग रोपिदिएको हुन्छ— “राम्रोसँग पढ, अनि राम्रो जागिर खानू।” चाहे त्यो सरकारी सेवा होस् वा कर्पोरेट क्षेत्र, हाम्रो अन्तिम लक्ष्य ‘जागिर’ मै आएर ठोकिन्छ। यही मानसिकताका कारण युवाहरूमा सिर्जनशीलता र जोखिम मोल्ने क्षमता (Risk-taking capacity) को विकास हुन पाउँदैन।

सबै युवाहरू जागिरकै पछि कुद्ने हो भने देशमा नयाँ उद्योग, व्यवसाय र नवप्रवर्तन (Innovation) को सुरुवात कसले गर्ने? बजारमा उपलब्ध जागिरको संख्या सीमित छ, तर श्रम बजारमा भित्रिने युवाहरूको संख्या लाखौँमा छ। माग र आपूर्ति बीचको यही असन्तुलनले गर्दा नै बेरोजगारी र बौद्धिक पलायन (Brain Drain) को समस्या विकराल बनेको हो। त्यसैले, अब युवाहरूले आफ्नो सोचको ‘गियर’ बदल्नैपर्छ। ‘म कसैकोमा काम गर्छु’ भन्ने सोचबाट माथि उठेर ‘म कसरी अरू दस जनालाई काम दिन सक्छु’ भन्ने उद्यमशील सोचतर्फ अघि बढ्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो।

नेपालमा उद्यमशीलताका प्रचुर सम्भावनाहरू

धेरैलाई लाग्न सक्छ, नेपालमा केही गर्न सकिने सम्भावना नै छैन। तर, गहिरिएर हेर्ने हो भने नेपाल सम्भावना नै सम्भावनाले भरिएको ‘कुमारी बजार’ हो। यहाँ थोरै लगानी र धेरै कडा मिहिनेतका साथ सुरु गर्न सकिने अनगिन्ती क्षेत्रहरू छन्:

१. आधुनिक र व्यावसायिक कृषि (Agribusiness)

नेपाल कृषिप्रधान देश भनिए पनि अर्बौँ रुपैयाँको कृषिजन्य सामग्री विदेशबाट आयात हुन्छ। परम्परागत खेती प्रणालीलाई त्यागेर युवाहरूले प्रविधिमैत्री र आधुनिक कृषि (High-tech farming), टनेल खेती, अर्गानिक तरकारी उत्पादन, जडीबुटी खेती तथा व्यावसायिक पशुपालन (जस्तै: डेरी, कालिज पालन, बाख्रा पालन) मा हात हाल्न सक्छन्। कृषिमा गरिने नवप्रवर्तनले स्थानीय स्तरमै ठूलो संख्यामा रोजगारी सिर्जना गर्छ।

२. सूचना प्रविधि र डिजिटल अर्थतन्त्र (IT Sector)

आजको डिजिटल युगमा नेपालमै बसेर विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सकिन्छ। सफ्टवेयर विकास, एप्लिकेसन डिजाइन, डिजिटल मार्केटिङ, एआई (AI) सोलुसन्स र फ्रिल्यान्सिङ जस्ता क्षेत्रमा नेपाली युवाहरूले आफ्नै कम्पनीहरू स्थापना गरिरहेका छन्। यो क्षेत्रमा थोरै भौतिक पूर्वाधार तर उच्च बौद्धिक क्षमताको आवश्यकता पर्छ, जसले सयौँ प्राविधिक युवाहरूलाई देशभित्रै रोक्न सक्छ।

३. पर्यटन र पर्या-पर्यटन (Eco-Tourism)

नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक विविधता पर्यटन व्यवसायका लागि वरदान हो। केवल परम्परागत होटल व्यवसायमा मात्र सीमित नभई युवाहरूले पर्या-पर्यटन, साहसिक पर्यटन (जस्तै: बन्जी जम्पिङ, र्याफ्टिङ, ट्रेकिङ एजेन्सी), रैथाने खानपान प्रवद्र्धन गर्ने थिम रेस्टुरेन्ट र होमस्टे सञ्चालन गरेर आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सक्छन्।

४. स्थानीय उत्पादन र घरेलु उद्योग

अल्लो, सनपाट, हस्तकला, नेपाली कागज, बाँस तथा काठका सामग्री जस्ता स्थानीय स्रोत-साधनको उपयोग गरी साना तथा मझौला उद्योग (SMEs) स्थापना गर्न सकिन्छ। यस्ता उद्योगहरूले गाउँ-गाउँका महिला र बेरोजगार युवाहरूलाई प्रत्यक्ष रोजगारी दिन सक्छन्।

रोजगारी सिर्जनाकर्ता (Job Creator) बन्नुका बहुआयामिक फाइदाहरू

जब एकजना युवा उद्यमी बन्ने निर्णय गर्छ, उसले आफ्नो मात्र होइन, समाज र देशकै भाग्य बदल्ने सामर्थ्य राख्छ।

• अर्थतन्त्रमा योगदान: नयाँ व्यवसाय वा उद्योग स्थापना हुँदा देशको आन्तरिक उत्पादन (GDP) बढ्छ र आयात प्रतिस्थापन गर्न मद्दत पुग्छ। यसले राज्यको कर राजस्वमा समेत योगदान पुर्‍याउँछ।

• मस्तिष्क पलायनको रोकथाम: नेपालका प्रतिभाशाली युवाहरू बाहिरिनु देशको लागि ठूलो घाटा हो। स्वदेशमै राम्रा स्टार्टअप र कम्पनीहरू खुल्ने हो भने ती युवाहरूले आफ्नै माटोमा पसिना बगाउने वातावरण पाउँछन्।

• आत्मनिर्भरता र आत्मसम्मान: अरूको जागिर खाँदा निश्चित तलब र दायरामा बाँधिनुपर्छ। तर आफ्नै व्यवसाय गर्दा युवाहरूमा स्वतन्त्रता, उच्च आत्मविश्वास र आत्मसम्मानको भावना जागृत हुन्छ।

चुनौतीका चाङ र राज्यको भूमिका

युवालाई रोजगारदाता बनाउने कुरा सुन्दा जति आकर्षक छ, व्यवहारमा उतार्न त्यति नै चुनौतीपूर्ण छ। नेपालमा नव-उद्यमीहरू (Startups) का लागि अनुकूल वातावरण अझै बन्न सकेको छैन। लगानीका लागि पुँजीको अभाव, बैंकहरूको झन्झटिलो ऋण प्रक्रिया, सरकारी कार्यालयहरूको ढिलासुस्ती र नीतिगत अस्थिरता मुख्य बाधकका रूपमा रहेका छन्।

यसका लागि राज्यले ठोस कदम चाल्न ढिला भइसकेको छ: १. सुलभ र बिना-धितो कर्जा: नवीन सोच र योजना (Idea) भएका युवाहरूलाई परियोजनाकै धितोमा सस्तो ब्याजदरमा ऋण उपलब्ध गराउनुपर्छ। २. प्रशासनिक सहजता: उद्योग वा व्यवसाय दर्ता, कर भुक्तानी र नवीकरण प्रक्रियालाई पूर्ण रूपमा डिजिटल र झन्झटमुक्त बनाइनुपर्छ। ३. तालिम र मेन्टरसिप: युवाहरूलाई केवल पैसा मात्र होइन, व्यवसाय कसरी व्यवस्थापन गर्ने, बजार कसरी खोज्ने र जोखिम कसरी न्यूनीकरण गर्ने भन्नेबारे व्यावहारिक तालिम र परामर्शको व्यवस्था हुनुपर्छ।

साथै, हाम्रो समाजको दृष्टिकोण पनि बदलाइनुपर्छ। व्यवसाय सुरु गर्दा सुरुमै सफल भइँदैन, कतिपय अवस्थामा असफलता पनि हात लाग्न सक्छ। समाज र परिवारले असफल भएका युवालाई हतोत्साहित गर्नुको सट्टा पुनः प्रयास गर्न ढाडस दिनुपर्छ।

निष्कर्ष: अबको बाटो

“हजार माइलको यात्रा पनि एउटै सानो पाइलाबाट सुरु हुन्छ।” विश्वका ठूला-ठूला व्यावसायिक साम्राज्यहरू पनि कुनै समय एउटा सानो कोठा वा ग्यारेजको सोचबाटै सुरु भएका हुन्। नेपालका युवाहरूसँग ऊर्जा, जोस र प्रविधिसँग खेल्न सक्ने क्षमता छ। अब कमी छ त केवल सही दिशा र दृढ संकल्पको।

युवा अवस्था भनेको अरूसँग रोजगारीको भीख माग्ने समय होइन, बरु आफ्नो सिर्जनशीलता र पसिनाले नयाँ अवसरहरूको सिर्जना गर्ने उमेर हो। जब हाम्रा युवाहरू देशमै उद्यमको जग बसाल्न तर्फ लाग्छन्, तब मात्र आर्थिक समृद्धिको सपना साकार हुनेछ। त्यसैले, युवा साथीहरू! जागिरको आवेदन बुझाउने लाइनमा उभिन छोडौँ, बरु अरूलाई जागिरको नियुक्ति पत्र बाँड्न सक्ने क्षमतावान् र आत्मनिर्भर ‘रोजगारदाता’ बनौँ। देशलाई श्रम बेच्ने युवा होइन, उद्यमशीलतामार्फत देश बदल्ने युवाको खाँचो छ।