नारायणहिटी दरबार हत्याकाण्डः २५ वर्षपछि पनि अनुत्तरित प्रश्नहरूको छायाँ

निवर्तमानबाट फेरि वर्तमान गृहमन्त्री फेरि बन्न पुगेका सुधन गुरुङले इतिहासले बिर्साएको ऐतिहासिक राजदरबार हत्याकाण्डको छानबिन फेरि गर्ने भनेर नेपाली जनमानसको ध्यान आकर्षित गरेका छन् । नेपाली इतिहासको सयौँ वर्षअघिको पाटो केलाउँदै आउने हो भने, सत्ता बारम्बार षड्यन्त्रको सिकार भइरहेको तथ्य हरेक इतिहासका विद्यार्थीलाई थाहै छ ।

राजदरबारभित्र राजा-रानीको मतभेद, जनता र राजाबीचको मतभेद, षड्यन्त्रपूर्वक राणाशासनको उदय, युवा अधिराजकुमारको विषसेवनबाट मृत्यु, राणा प्रधानमन्त्रीको पूजाकोठामै हत्या, कोतपर्व, भण्डारखाल पर्व लगायत दर्जनौँ हत्याकाण्डहरू शक्ति हत्याउने नाममा नै भएका हुन् ।

त्यसयता सुल्झिन नसकेका कैयौँ नेपाली हत्याकाण्डहरूमध्ये नमिता–सुनिता काण्ड, मदन भण्डारी–जीवराज आश्रित दुर्घटना, प्रवीण गुरुङ दुर्घटना हुँदै राजदरबार हत्याकाण्डसम्म आइपुग्दा अनुसन्धान निष्पक्ष नभएको व्यापक जनगुनासो थियो र छ । त्यसैलाई चिरफार गर्न युवा गृहमन्त्रीले फेरि दरबार हत्याकाण्ड छानबिन गर्ने भनेर पुराना तथा तत्कालका दल र सरकारलाई झस्काएका छन् ।

तत्कालीन अवस्थामा यस घटनाको छानबिन गर्न पूर्वसभामुख तारानाथ रानाभाटको संयोजकत्वमा आयोग गठन गरियो र त्यस आयोगले अत्यन्तै छोटो समयमा नाटकीय रूपले प्रतिवेदन बुझायो । त्यसबेला उनले प्रस्तुत गरेको प्रतिवेदन र पत्रकार सम्मेलन अत्यन्तै भद्दा र नाटकीय स्तरहीन थियो । उनैले बुझाएको प्रतिवेदनका आधारमा संक्षेपमा लेखिएको यो लेख, जुन पछिल्ला पुस्ताले थाहा नपाएका हुन सक्छन्, त्यही विषयमा केन्द्रित छ ।

नेपालको आधुनिक इतिहासमा केही यस्ता घटनाहरू छन्, जसले केवल तत्कालीन राजनीतिक अवस्था मात्र होइन, राष्ट्रको सामूहिक चेतना र भविष्यको दिशालाई समेत गहिरो प्रभाव पारे । २०५८ साल जेठ १९ गते (१ जुन २००१) भएको नारायणहिटी दरबार हत्याकाण्ड त्यस्तै एउटा घटना हो । त्यो रात नेपाली जनताले आफ्नो प्रिय राजा, रानी तथा राजपरिवारका धेरै सदस्यहरूलाई गुमाए । घटनाको आधिकारिक छानबिन सम्पन्न भइसकेको छ, निष्कर्ष सार्वजनिक भइसकेको छ, तर त्यस रातका बारेमा उठेका प्रश्नहरू आज पनि पूर्ण रूपमा मेटिएका छैनन् ।

दरबार हत्याकाण्ड केवल एउटा आपराधिक घटना मात्र थिएन; यो नेपालको राजनीतिक इतिहासलाई मोड्ने एउटा निर्णायक क्षण थियो । त्यसैले यसको चर्चा गर्दा तथ्य, प्रमाण, आधिकारिक निष्कर्ष र जनस्तरमा रहेका शङ्काहरूलाई छुट्टाछुट्टै ढङ्गले हेर्न आवश्यक छ ।

एउटा सामान्य पारिवारिक जमघटबाट सुरु भएको त्यो दुःखद रात २०५८ साल जेठ १९ गते शुक्रबार थियो । राजपरिवारमा प्रत्येक महिनाको एक पटक पारिवारिक भेटघाट र रात्रिभोज गर्ने परम्परा थियो । सोही परम्पराअनुसार नारायणहिटी दरबारको त्रिभुवन सदनमा परिवारका सदस्यहरू भेला भएका थिए । वातावरण सामान्य थियो । राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्या, युवराज दीपेन्द्र, अधिराजकुमार निराजन, अधिराजकुमारी श्रुति, राजकुमार धीरेन्द्र तथा अन्य सदस्यहरू उपस्थित थिए ।

प्रारम्भिक चरणमा सबै कुरा सामान्य देखिएको बताइन्छ । उपस्थित सदस्यहरू आपसी कुराकानी र पारिवारिक वातावरणमा रमाइरहेका थिए । तर रात बढ्दै जाँदा परिस्थितिले अप्रत्याशित मोड लियो । आधिकारिक प्रतिवेदन र प्रत्यक्षदर्शीका बयानअनुसार युवराज दीपेन्द्रले मदिरा सेवन गरेका थिए । केही समयपछि उनी कार्यक्रमस्थलबाट बाहिरिए र पुनः सैनिक पोसाकमा फर्किए । त्यसपछि घटनाले भयावह रूप लियो ।

केही मिनेटमै नेपालको इतिहास बदलियो । उपलब्ध विवरणअनुसार राति करिब ८:४५ बजेतिर गोली चल्न सुरु भयो । सुरुमा केही सदस्यहरूले यसलाई ठट्टा वा दुर्घटना ठानेको उल्लेख पाइन्छ । तर केही सेकेन्डमै लगातार गोली चल्न थालेपछि अवस्था छर्लङ्ग भयो । गोलीबारीको क्रममा राजा वीरेन्द्र गम्भीर घाइते भए । त्यसपछि राजपरिवारका अन्य सदस्यहरू पनि निशाना बने । रानी ऐश्वर्या, अधिराजकुमार निराजन, अधिराजकुमारी श्रुति, राजकुमार धीरेन्द्र लगायत धेरै सदस्यहरू घाइते भए । घटनास्थलमा भागदौड, चिच्याहट र अफरातफरी मच्चिएको विवरण विभिन्न स्रोतहरूमा पाइन्छ ।

गोलीकाण्डको सम्पूर्ण अवधि धेरै लामो थिएन । उपलब्ध विवरणका आधारमा केही मिनेटभित्रै अधिकांश क्षति भइसकेको थियो । घटनापछि युवराज दीपेन्द्र पनि गम्भीर घाइते अवस्थामा फेला परेका थिए । उनको टाउकोमा गोली लागेको थियो र उनी कोमामा थिए । नेपालको इतिहासमा एउटा असाधारण अवस्था सिर्जना भयो– राजा घोषित भइसकेका व्यक्ति कोमामा थिए । तीन दिनपछि दीपेन्द्रको मृत्यु भयो र त्यसपछि राजा ज्ञानेन्द्र सिंहासनमा बसे ।

आधिकारिक छानबिनले के निष्कर्ष निकाल्यो ?

घटनापछि सरकारले तत्काल छानबिन समिति गठन गर्‍यो । समितिले प्रत्यक्षदर्शीका बयान, घटनास्थलको अध्ययन तथा उपलब्ध चिकित्सकीय विवरणको आधारमा अनुसन्धान गर्‍यो । आधिकारिक निष्कर्ष स्पष्ट थियो– युवराज दीपेन्द्रले गोली चलाएका थिए र अन्ततः आफूलाई पनि गोली हानेका थिए । यो निष्कर्ष नै आजसम्म नेपालको आधिकारिक अभिलेखमा रहेको तथ्य हो । कुनै पनि सरकारी आयोग वा कानुनी निकायले यसलाई औपचारिक रूपमा खारेज गरेको छैन ।

तर प्रश्न किन बाँकी रहे ?

यद्यपि छानबिन प्रतिवेदन सार्वजनिक भयो, तर नेपाली समाजको ठूलो हिस्साले त्यसलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न सकेन । यसको प्रमुख कारण घटनाको असाधारण प्रकृति थियो । राजा वीरेन्द्र नेपाली जनतामाझ अत्यन्त लोकप्रिय थिए । जनताले राजपरिवारको लगभग सम्पूर्ण शीर्ष नेतृत्वलाई एकै रात गुमाएका थिए । यस्तो अवस्थामा मानिसहरूले वैकल्पिक व्याख्या खोज्नु स्वाभाविक थियो ।

अर्कोतर्फ अनुसन्धान छोटो अवधिमा सम्पन्न भएको, विस्तृत फरेन्सिक विवरण सार्वजनिक नभएको तथा घटनास्थलसम्बन्धी धेरै सूचनाहरू सीमित रूपमा मात्र बाहिर आएको भन्ने आलोचना पनि भयो । यी कारणहरूले जनस्तरमा थप जिज्ञासा र शङ्का उत्पन्न गराए ।

षड्यन्त्रका सिद्धान्तहरूको जन्म

दरबार हत्याकाण्डपछि विभिन्न प्रकारका षड्यन्त्रका सिद्धान्तहरू सार्वजनिक भए । कसैले यसलाई दरबारभित्रको शक्ति सङ्घर्षसँग जोडे, कसैले विदेशी शक्तिको हस्तक्षेप भएको दाबी गरे । कतिपयले सैनिक संरचनाभित्रको भूमिका खोजे । केहीले त वास्तविक गोली चलाउने व्यक्ति नै अर्कै रहेको तर्कसमेत अघि सारे । तर यी सबै दाबीहरूको साझा समस्या एउटै छ– तिनीहरूलाई पुष्टि गर्ने ठोस र सार्वजनिक प्रमाण उपलब्ध छैनन् ।

इतिहास र अनुसन्धानको दृष्टिले हेर्दा कुनै पनि दाबीलाई प्रमाणभन्दा माथि राख्न मिल्दैन । अहिलेसम्म उपलब्ध प्रत्यक्षदर्शीका बयान, आधिकारिक प्रतिवेदन र सार्वजनिक तथ्यहरू मुख्यतः आधिकारिक निष्कर्षसँग मेल खाने देखिन्छन् । तर त्यसले सबै प्रश्नको उत्तर दिएको अनुभूति समाजले गरेको छैन । यही कारणले षड्यन्त्रका सिद्धान्तहरू पूर्ण रूपमा हराउन सकेका छैनन् ।

प्रेम, परिवार र मनोवैज्ञानिक पक्ष

घटनापछि सार्वजनिक बहसमा सबैभन्दा धेरै चर्चा भएको विषय युवराज दीपेन्द्रको विवाहसम्बन्धी विवाद थियो । विभिन्न पुस्तक, पत्रकारिता अनुसन्धान र सार्वजनिक चर्चाहरूमा दीपेन्द्र आफूले रोजेको व्यक्तिसँग विवाह गर्न चाहन्थे र परिवारभित्र त्यस विषयमा मतभेद रहेको उल्लेख गरिएको छ । यद्यपि यो विषयलाई घटनाको एकमात्र कारणका रूपमा प्रमाणित गरिएको छैन । कुनै पनि ठूलो मानवीय त्रासदीलाई एउटै कारणले व्याख्या गर्न प्रायः कठिन हुन्छ । त्यसैले यस पक्षलाई सम्भावित पृष्ठभूमिका रूपमा हेर्न सकिए पनि अन्तिम निष्कर्षका रूपमा लिन सकिँदैन ।

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा यसको प्रभाव

दरबार हत्याकाण्डको प्रभाव केवल दरबारभित्र सीमित रहेन । यसले नेपालको राजनीतिक संरचनामा गहिरो असर पार्‍यो । राजसंस्थाप्रतिको जनविश्वासमा धक्का पुग्यो । त्यसपछिका वर्षहरूमा माओवादी विद्रोह झन् तीव्र भयो । राजनीतिक अस्थिरता बढ्यो । राजतन्त्र र लोकतन्त्रबिचको बहस नयाँ चरणमा प्रवेश गर्‍यो । धेरै राजनीतिक विश्लेषकहरूको मतमा २०६५ सालमा नेपाल गणतन्त्र बन्ने प्रक्रियाको एउटा निर्णायक मोड यही घटना थियो । यदि दरबार हत्याकाण्ड नभएको भए नेपालको राजनीतिक यात्रा कस्तो हुन्थ्यो भन्ने प्रश्न आज पनि इतिहासकारहरूबीच बहसको विषय बनेको छ ।

२५ वर्षपछि पनि सत्यको खोजी

दरबार हत्याकाण्ड भएको करिब पच्चीस वर्ष हुन लागेको छ । यस अवधिमा पुस्ता फेरिएको छ, राजनीतिक व्यवस्था फेरिएको छ, देश गणतन्त्रमा रूपान्तरण भइसकेको छ । तर, त्यो रातबारेको चासो अझै समाप्त भएको छैन । एकातिर आधिकारिक निष्कर्ष छ, अर्कोतिर जनमानसमा जीवित प्रश्नहरू छन् । कुनै पनि लोकतान्त्रिक समाजमा यस्ता प्रश्न उठ्नु अस्वाभाविक होइन ।

इतिहासका संवेदनशील घटनाहरूको पुनरावलोकन, अभिलेखहरूको अध्ययन र प्रमाणहरूको पुनः परीक्षणलाई स्वस्थ लोकतान्त्रिक अभ्यासकै रूपमा लिनुपर्छ । तर त्यसो गर्दा प्रमाणित तथ्य र अनुमानलाई स्पष्ट रूपमा छुट्याउनुपर्छ । इतिहास भावनाबाट होइन, प्रमाणबाट लेखिन्छ । त्यसैले दरबार हत्याकाण्डबारेको कुनै पनि नयाँ बहस, अनुसन्धान वा पुनःछानबिन तथ्य, पारदर्शिता र प्रमाणको आधारमा अघि बढ्नुपर्छ ।

नारायणहिटी दरबार हत्याकाण्ड नेपालको इतिहासको सबैभन्दा पीडादायी, विवादास्पद र रहस्यमय घटनामध्ये एक हो । आधिकारिक अनुसन्धानले एउटा निष्कर्ष प्रस्तुत गरिसकेको छ, तर समाजका धेरै तहमा प्रश्नहरू अझै बाँकी छन् । यही कारणले यो घटना केवल इतिहासको एउटा अध्याय बनेर सीमित भएको छैन; यो आज पनि राष्ट्रिय स्मृति, राजनीतिक बहस र सत्यको खोजीको विषय बनेर जीवित छ ।

समय बित्दै जाँदा भावनाको तीव्रता कम हुन सक्छ, तर इतिहासप्रतिको जिज्ञासा समाप्त हुँदैन । नारायणहिटीको त्यो रक्तरञ्जित रात त्यसको सबैभन्दा ठूलो उदाहरण हो । यसलाई भावनाको खेती, राजनीतिक रोजीरोटी सेक्ने माध्यम र लोकरिझ्याइँको विषय नबनाई केवल ऐतिहासिक रूपले यसको पर्दाफास गर्ने हो भने, वर्तमान गृहमन्त्रीले नेपालको इतिहासमा आफ्नो नाम सुनौलो अक्षरले लेख्नेछन्- यदि यसलाई निष्पक्ष र गहिरो अनुसन्धान गरी सत्यतथ्य बाहिर ल्याइयो भने ।

वर्तमान गृहमन्त्रीलाई बधाई ! फेरि दरबारकाण्ड उप्काएकोमा । अब यसलाई निष्कर्षमा पुर्‍याउँदै मदन भण्डारी–जीवराज आश्रित दुर्घटनाको पनि छानबिन गरियोस् ।

(लेखक डेनमार्क बस्छन्।)